گويد : احتاج الى مثليه . آنگه اين دو مثل مضاف با اين يكى سه باشند ، و اين تعسّف آن جا باشد كه اين سخن محقّق بود ، امّا چون مظنون و مخمّن ( 1 ) باشد و بر سبيل حزر و مقاربه - نه بر سبيل تحقيق ( 2 ) - اگر در گمان ايشان تفاوتى بود خلل نكند ، براى آن كه نه معلوم است [ 399 - پ ] مظنون است . و دليل بر آن ( 3 ) قوله : * ( رَأْيَ الْعَيْنِ ) * ، و « رأى » در رؤيت دل گويند ، و « رؤيت » در ديدن چشم ، و « رؤيا » در ديدن به خواب ، و از اين كار گويند : لفلان رأى فى الفقه ، و هذا رأى ابي حنيفة ، و هذا على ( 4 ) رأى الشّافعى . و رأى فقها از اجتهاد باشد و آن ادا نكند به علم ، و انّما ادا به ظنّ كند بلا خلاف ، و اين كلمه از ظاهر آيت قوّت آن جواب است كه گفتيم سؤال اشاعره را و سوفسطائيان را ، يقال : رأيت الشّىء بعيني رؤية ، و بقلبى رأيا ، و في منامي رؤيا ، قال الاعشى فى الرّأى . فلمّا رأى القوم من ساعة من الرّأى ما ابصروه اكتمن و معنى آن كه گفت - جلّ جلاله : * ( رَأْيَ الْعَيْنِ ) * ، مراد آن است كه اوّل نظر باعينهم من غير تأمّل و نظر صحيح فأدى الى ما عنّ لهم من الرّأى ، از سر دست در نگريدند ( 5 ) و گمان ايشان بر اين مقدار افتاد ، فهذا معنى قوله : * ( رَأْيَ الْعَيْنِ وَاللَّه يُؤَيِّدُ بِنَصْرِه مَنْ يَشاءُ ) * ، و خداى - عزّ و جلّ - به نصرت خود قوّت دهد آن را كه خواهد تا بدانند كه رسول - عليه السلام - قتال ( 6 ) نه به لشكر ( 7 ) و ساز و عدّت ( 8 ) كردى ، بل بتوفيق اللَّه و نصره و تأييده . آن را كه او نصرت كند منصور باشد ، و آن را كه او تأييد دهد مؤيّد باشد . و « تأييد » تفعيل باشد من الايد و هو القوّة ، دليلش قوله : داوُدَ ذَا الأَيْدِ ( 9 ) ، اى ذا القوّة ( 10 ) . آن را كه خواهد و جز آن را ( 11 ) نخواهد كه حكمت و مصلحت اقتضا كند ،

--> ( 1 ) . دب ، لب ، فق ، مب ، مر : متحمن ، آج ، متخمن . ( 2 ) . مج ، وز : تحقّق . ( 3 ) . همه نسخه بدلها : اين . ( 4 ) . مج ، وز : و على هذا . ( 5 ) . اساس كه در اين مورد نو نويس است : ديدند ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 6 ) . لب : قتالى . ( 7 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : قتال بى لشكر . ( 8 ) . آج و آلت . ( 9 ) . سوره ص ( 38 ) آيه 17 . ( 10 ) . چاپ شعرانى ( 2 / 460 ) من يشاء . ( 11 ) . اساس كه ، با توجّه به مج زايد مىنمايد .